Medzhybizh (UA)

Historia

Nad brzegami Bugiem Południowym

Stanowiska archeologiczne w Podolu w okolicach Medzhybizha, dzięki odkryciu narzędzi kamiennych i krzemiennych, dowodzą, że kultura acheulejska osiedliła się tam już około 900 000 lat p.n.e. Tym samym paleolityczna osada w Medzhybizh jest jednym z najstarszych świadectw życia ludzkiego na terenie Ukrainy. Pierwsza drewniana fortyfikacja w Medzhybizh została odnotowana w Kronice Hypacjana z 1146 roku jako dar dla księcia Svantoslava. W 1593 roku miasto otrzymało prawa magdeburskie i w XVII oraz XVIII wieku stało się kwitnącym ośrodkiem kulturalnym. Podczas wojny polsko-kozackiej w latach 1648–1657 pod Medzhybizhem rozegrały się trzy wielkie bitwy. W 1666 roku miasto zostało zdobyte przez wojska osmańskie i pozostawało pod ich panowaniem przez 27 lat.

KRÓTKA HISTORIA MIASTA.

MEDZHYBIZH – niegdyś miasto, obecnie gmina, położona w miejscu, gdzie zbiegają się dwie rzeki – Bug i Buschok (stąd nazwa – Mezhybish, Mezhybizh). Pierwsza znana wzmianka o tej miejscowości pochodzi z roku 1146. „… Jisław, który doprowadził Wsiewołodowicza Swiatosława do Chrystusa, podarował mu Bożykij i Meżybisz (łącznie pięć miast…)“, czytamy w „Litopisie Rusi“.

Medzhybizh należał do Księstwa Galicji-Wołyń, a w XIV wieku stał się jednym z miast ziemi bolońskiej. W okresie panowania litewskiego, kiedy w 1392 roku Olgerd wyparł Tatarów z tego obszaru, miasto należało do książąt Koryatowiczów, a później stało się częścią Polski. Od 1540 roku miasto znajdowało się w posiadaniu magnatów z rodu Seniavskich i należało do tej rodziny przez 200 lat. W 1593 roku rodzina Senyasci uzyskała dla Medzhiborza prawo magdeburskie. Utworzono tu magistrat, powstały warsztaty rzemieślnicze, codziennie odbywały się dwie aukcje publiczne, a co roku organizowano kilka jarmarków. Miasto stało się dość zaludnione: na początku XVIII wieku liczyło 12 tysięcy mieszkańców.

W burzliwym okresie wojny narodowej i wyzwoleńczej narodu ukraińskiego pod przywództwem B. Chmielnickiego w latach 1648–1657 miały tu miejsce znaczące wydarzenia. Kryvonos pokonał polską szlachtę i zdobył miasto, w czerwcu 1649 roku pod murami zamku rozegrała się słynna bitwa między armią polską a pułkami kozackimi Danyła Nechaja, a B. Chmielnicki był kilkakrotnie eskortowany do zamku.

Pod koniec XVI i na początku XVIII wieku wieś Medzhybizh była ściśle powiązana ze Lwowem i gminą lwowską. Ponieważ mieszkańcy zajmowali się handlem i produkcją we Lwowie, przywozili książki do Medzhybizh, a do Lwowa dostarczali towary. Medzhybizh utrzymywał również kontakty z Kijowem. Medzhybizh w XVIII wieku pojawił się w „Kronice Lwowskiej”, obejmującej wydarzenia z lat 1493–1649.

W Medzhybizh znajdowało się kilka kościołów i stowarzyszeń, z których jeden – kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – został zbudowany w XVIII wieku. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stanowił znakomity przykład architektury kościoła obronnego. Gmina żydowska w Medzhybizh była dość liczna. W połowie XVIII wieku rozwinął się tu szczególny ruch religijny – chasydyzm. Jego założycielem był I. Baal Shem-Tov (Besht), który przez 20 lat mieszkał w Medzhybizh i został tu pochowany w 1760 roku.

Ród Czartoryskich, któremu Medżybizh należał przez 100 lat (1730–1831), uczynił to miasto swoją siedzibą. W 1792 roku Medżybizh służył jako siedziba kwatery głównej Tadeusza Kościuszki.

W 1831 roku majątki Czartoryskich zostały skonfiskowane, w okolicy powstały osady wojskowe, a Medzhybizh stał się wojskowym ośrodkiem pocztowym, w którym utworzono tzw. „obóz“. To właśnie tutaj odbywały się spotkania „Taboru“. Zamek był siedzibą dowództwa 12. Pułku Huzarów Achthyrskich, którego dowódczynią w 1901 roku była wielka księżna Olga Aleksandrowna Romanowa, pełna siostra cara Mikołaja II. Po rewolucji 1917 roku władzę w kraju przejęli bolszewicy. W 1923 roku Medzhybizh stał się centrum powiatowym i pozostał nim do 1959 roku.

Niestety zachowało się tylko kilka zabytków, a te, które pozostały, są w stanie ruiny. Kościół Troickiego z 1632 roku (numer rejestracyjny 1694), obecnie będący ruiną, a także historyczny wygląd stojącego obok domu (mansarda) uległy zniszczeniu, a na ich miejscu wybudowano centra handlowe. Ratusz oraz kościół Uspienia Najświętszej Bogurodzicy z pięknymi freskami z XV wieku zostały zniszczone. W mieście zachowały się dwa domy i rotunda kaplicy.
Najważniejszym zabytkiem architektonicznym w Medzhybizh jest twierdza z XVI–XIX wieku. Znajduje się ona w korycie utworzonym przez dwie rzeki – Bug i Buzhok – i idealnie wtapia się w otaczający krajobraz.

Architektura

Historia budynku sięga XIV–XVI oraz XIX wieku; zajmował on wybitne miejsce wśród średniowiecznych twierdz. Zachowane zabytki architektoniczne i archeologiczne potwierdzają informacje zawarte w kronikach. Pozostałości wałów ziemnych, stanowiących nieodłączny element dawnych osad, oraz materiały archeologiczne z XII–XIII wieku, odkryte przez badaczy w twierdzy w pobliżu wykopanych murowanych umocnień, a także pochówki z XIII wieku w miejscu tych umocnień, które sięgają czasów najazdu Tatarów, co przekonująco świadczy o wydarzeniach z tamtego okresu.

Twierdza Medzhybizh była cytadelą otoczoną wałami ziemnymi. Jej dobrze zachowany rdzeń z okresu ukraińsko-rosyjskiego, który badacze odkryli na głębokości 11 metrów, znajdował się na zboczu wysokiego wzgórza, nad którym górował kościół. Na cyplu twierdzy, zwróconym w stronę zbiegu dwóch rzek, znajdowała się wieża z bramą, od której mury twierdzy rozchodziły się na północ i zachód. Zachodnia część dawnej twierdzy znajduje się obecnie pod ziemią. Dzieli ona dzisiejszy dziedziniec twierdzy na dwie połowy. W starożytności przed nią wykopano głęboki rów. W rogach murów twierdzy stały wieże o okrągłym rzucie, z których jedna (południowa) zachowała się do dziś w przebudowanej formie. Wieża północna wciąż czeka na badaczy, a także na badania architektoniczne i archeologiczne.

Barbakan, położony przed wieżą bramną, chronił wejścia do bramy. Posiadał własną bramę i miał plan prostokątny o wymiarach 10×8 metrów, a jego wnętrze pokrywało sklepienie łukowe o wysokości 10 metrów. Prawdopodobnie nad sklepieniem znajdował się plac walki, otoczony postrzępioną attyką. Brama wejściowa barbakanu posiadała hersę – urządzenie służące do podnoszenia i opuszczania bram, o czym świadczą szczeliny o szerokości 28 cm w murze bram oraz szczelina w łuku zwieńczającym bramę. Gdy wróg przedarł się przez pierwszą przeszkodę – bramę – wnętrze barbakanu było bronione z otaczających go drewnianych galerii.

Taka jest struktura zabytków budowli obronnych na Ukrainie i w Rosji – Złote Wrota w Kijowie i Włodzimierzu. Tam jednak zostały one wbudowane w wały ziemne. W Medzhybizh wzniesiono mury obronne. Za pierwszą przeszkodą w bramach Kijowa i Wołodymyra znajdowała się jednak, podobnie jak w Medzhybizh, przestrzeń chroniona przez boczne drewniane galerie. W przeciwieństwie do Medzhybizh, wroga od miasta powstrzymywała zapora opadająca. We wszystkich tych przykładach ogólny system obrony bramy był jednak bardzo podobny.

Bastion – pięcioskrzydłowy bastion

Pięcioramienna bastionowa konstrukcja stanowi złożony, wielodyscyplinarny system rondeli. Składa się z dwóch półwież północnych i dwóch południowych oraz rogu umieszczonego pośrodku. Dzięki takiej konfiguracji bastion ten aktywnie flankował zewnętrzne mury zamku, a jego strzelnice do ostrzału sektorowego umożliwiały gęsty ogień krzyżowy, utrudniający potencjalny atak. Wewnętrzna konstrukcja bastionu jest trójpoziomowa, z drewnianymi podłogami podtrzymywanymi przez system belek. Sklepienie jest łukowe i opiera się na zewnętrznych ścianach bastionu oraz na ścianach barbakanu, wokół którego bastion został zbudowany. Przedłużenie bastionu było ukryte za bramą zamkową za pomocą barbakanu z okresu litewskiego. Strzelnice posiadają, oprócz centralnych otworów, dwa dodatkowe otwory, przez które można strzelać bronią ręczną w kierunku poprzecznym.
Kiedy zamek stracił swoje znaczenie jako fortyfikacja obronna, na dachu bastionu zbudowano taras, na który można było wejść z sali balowej kompleksu zamkowego.